Stadion dostępny powstaje dzięki projektowaniu uniwersalnemu, czyli planowaniu przestrzeni, usług i procedur tak, aby mogły z nich samodzielnie korzystać osoby o różnej sprawności. Podjazd jest tylko jednym z elementów. Równie ważne są miejsca na trybunach, czytelna informacja, rozwiązania dla osób niewidomych i niesłyszących oraz bezpieczna ewakuacja.
Fundamenty dostępności – projektowanie uniwersalne
Projektowanie uniwersalne zakłada, że stadion od początku uwzględnia potrzeby osób z niepełnosprawnością ruchową, wzrokową, słuchową i intelektualną. Nie chodzi o późniejsze dokładanie pojedynczych udogodnień, lecz o spójny system obejmujący drogę od przystanku lub parkingu aż po trybunę, toaletę i wyjście ewakuacyjne.
Podstawą powinien być audyt dostępności wykonany przed rozpoczęciem projektu, a następnie powtarzany po zakończeniu prac i w trakcie eksploatacji obiektu. Sam dokument projektowy nie wystarczy. Trzeba sprawdzić, czy osoba korzystająca z wózka rzeczywiście może przejechać całą trasę, czy osoba niewidoma znajdzie wejście, a osoba niesłysząca otrzyma komunikat o zmianie organizacji ruchu.
Wnioski z kontroli Najwyższej Izby Kontroli pokazują, że brak konsultacji z użytkownikami prowadzi do pozornie zgodnych z przepisami, lecz niefunkcjonalnych rozwiązań. Problemem może być zbyt odległe miejsce parkingowe, parkomat umieszczony za wysoko, niedostępna toaleta albo oznakowanie niezrozumiałe dla osoby z dysfunkcją wzroku. Dlatego audyt powinien prowadzić zespół obejmujący projektantów, zarządcę, specjalistę do spraw dostępności oraz osoby z różnymi niepełnosprawnościami.
Takie podejście wynika także z Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, którą Polska ratyfikowała w 2012 roku. Dostępność nie jest gestem dobrej woli ani dodatkiem podnoszącym standard obiektu. Jest warunkiem równego korzystania z przestrzeni publicznej.
Infrastruktura dla osób z niepełnosprawnością ruchową
Trasa dostępna powinna zaczynać się poza stadionem. Miejsca parkingowe należy lokalizować możliwie blisko dostępnego wejścia, bez krawężników i przeszkód na drodze do drzwi. Równie ważne jest połączenie obiektu z przystankami komunikacji miejskiej. Sama „koperta” nie rozwiązuje problemu, jeśli między nią a wejściem znajduje się nierówna nawierzchnia, strome nachylenie albo schody.
W budynku trzeba zapewnić bezprogowe ciągi komunikacyjne, windy docierające do wszystkich poziomów dostępnych dla publiczności oraz drzwi o szerokości w świetle ościeżnicy co najmniej 90 cm. Korytarze o szerokości około 180 cm ułatwiają minięcie się osoby na wózku z innym użytkownikiem. Każdy wymiar należy jednak sprawdzić w odniesieniu do obowiązujących przepisów i konkretnego układu obiektu.
Na trybunach miejsca dla osób korzystających z wózków powinny znajdować się w różnych sektorach, a nie wyłącznie w jednym wydzielonym obszarze. Przy każdym z nich należy przewidzieć miejsce dla osoby towarzyszącej, dobrą widoczność oraz bezpieczny dojazd. Przykładem takiego rozwiązania jest Stadion Narodowy, gdzie zaprojektowano 120 miejsc dla osób na wózkach, rozmieszczonych w obrębie głównej promenady.
Toalety dostępne wymagają nie tylko większej powierzchni, ale też właściwego wyposażenia. Przestrzeń manewrowa o wymiarach 150 × 150 cm pozwala na obrót wózka, a drzwi otwierane na zewnątrz ułatwiają wezwanie pomocy. Przy misce ustępowej powinno znaleźć się miejsce na uchwyty, a posadzka musi być stabilna i nieśliska. Toalety należy rozmieszczać równomiernie, tak aby widz nie musiał pokonywać całego stadionu.
Najważniejsze elementy infrastruktury ruchowej obejmują:
- Parking – miejsca blisko dostępnych wejść, z bezpieczną trasą dojścia i czytelną informacją.
- Wejścia – brak progów, odpowiednia szerokość drzwi, przestrzeń oczekiwania przy kontroli bezpieczeństwa.
- Ciągi komunikacyjne – równa nawierzchnia, brak przewężeń i możliwość dotarcia do wszystkich udostępnionych poziomów.
- Trybuny – miejsca dla wózków w różnych sektorach oraz siedzenia dla opiekunów.
- Toalety – przestrzeń manewrowa, uchwyty, właściwy kierunek otwierania drzwi i system wezwania pomocy.
Dostępność sensoryczna – wzrok i słuch
Stadion może być pozbawiony barier architektonicznych, a mimo to pozostawać niedostępny. Osoba niewidoma potrzebuje innego rodzaju informacji niż osoba słabosłysząca. Dlatego oznaczenia, komunikaty i systemy wspomagające trzeba projektować równolegle, z uwzględnieniem różnych sposobów odbierania informacji.
| Rodzaj niepełnosprawności | Bariera | Rozwiązanie |
|---|---|---|
| Wzrokowa | Brak informacji o kierunku, poziomie lub przeszkodach | Oznaczenia kontrastowe, wypukłe i brajlowskie, ścieżki dotykowe oraz komunikaty głosowe |
| Wzrokowa | Brak dostępu do przebiegu wydarzenia | Audiodeskrypcja przekazywana przez zestaw słuchawkowy |
| Słuchowa | Brak możliwości usłyszenia komunikatu lub komentarza | Pętla indukcyjna, napisy, komunikaty wizualne i ekrany informacyjne |
| Słuchowa | Brak dostępu do obsługi i informacji podczas imprezy | Możliwość kontaktu z personelem znającym podstawy komunikacji lub tłumaczenie na język migowy |
Kontrastowe oznaczenia powinny pojawić się między innymi na krawędziach schodów, drzwiach, przeszkleniach i elementach wyposażenia. Informacja nie może opierać się wyłącznie na kolorze, ponieważ część osób nie rozróżnia barw. Przydatne są także proste piktogramy, duży tekst i jednolity system oznakowania w całym obiekcie.
Audiodeskrypcja pozwala osobom niewidomym śledzić wydarzenie sportowe, natomiast pętla indukcyjna przekazuje dźwięk bezpośrednio do aparatu słuchowego lub implantu ślimakowego. Oba rozwiązania wymagają sprawdzenia podczas prób, ponieważ ich skuteczność zależy od zasięgu, ustawień i warunków akustycznych. Dostępność informacji obejmuje również osoby z niepełnosprawnością intelektualną. Pomagają im krótkie komunikaty, stałe oznaczenia, spokojna obsługa oraz przewidywalna organizacja przejścia przez stadion.
Bezpieczeństwo i ewakuacja
Ewakuacja musi uwzględniać rodzaj i stopień niepełnosprawności. Osoba poruszająca się na wózku nie może w sytuacji pożaru korzystać ze zwykłych schodów, a osoba niesłysząca może nie usłyszeć syreny lub komunikatu głosowego. Z kolei osoba niewidoma potrzebuje informacji o kierunku przemieszczania się i przeszkodach.
Plan bezpieczeństwa powinien opisywać nie tylko drogę wyjścia, ale również sposób udzielenia pomocy, osoby odpowiedzialne za działanie oraz sprzęt używany w sytuacji zagrożenia. W dużych obiektach mogą być potrzebne chronione miejsca oczekiwania, windy pożarowe z niezależnym zasilaniem, krzesła ewakuacyjne lub inne urządzenia dobrane do projektu budynku i uzgodnień przeciwpożarowych.
Procedura powinna obejmować co najmniej następujące elementy:
- rozpoznanie miejsc, w których mogą przebywać osoby wymagające pomocy,
- wyznaczenie pracowników odpowiedzialnych za wsparcie i zapewnienie zastępstwa na każdej zmianie,
- przekazywanie komunikatów jednocześnie głosowo, wizualnie i – gdy jest to potrzebne – dotykowo,
- sprawdzenie drożności tras oraz działania oświetlenia awaryjnego i systemów oznakowania,
- regularne ćwiczenia z udziałem personelu, służb oraz przedstawicieli użytkowników.
Pracownicy ochrony, obsługi widowni i służb porządkowych muszą znać procedury, ale nie powinni zakładać, że każda osoba z daną niepełnosprawnością potrzebuje takiej samej pomocy. Najpierw należy przekazać jasną informację i zapytać o preferowany sposób wsparcia, o ile sytuacja na to pozwala. Plan powinien być testowany w warunkach zbliżonych do imprezy masowej, z uwzględnieniem tłumu, ograniczonej widoczności i możliwej awarii zasilania.
Lista kontrolna dla zarządców obiektów
Przed oddaniem stadionu do użytkowania i przed rozpoczęciem sezonu warto sprawdzić następujące obszary:
- Przeprowadzono audyt z udziałem osób z niepełnosprawnościami oraz wdrożono jego zalecenia.
- Skonsultowano projekt z organizacjami reprezentującymi osoby z różnymi rodzajami niepełnosprawności.
- Sprawdzono parking, przystanki, wejścia, windy, ciągi komunikacyjne i dostęp do każdego sektora.
- Zweryfikowano toalety, przestrzeń manewrową, uchwyty i system wezwania pomocy.
- Przetestowano audiodeskrypcję, pętle indukcyjne, oznaczenia kontrastowe i komunikaty wizualne.
- Opracowano oraz przećwiczono procedury ewakuacji, a personel przeszedł szkolenie.
Przy modernizacji istniejącego stadionu nie zawsze da się od razu przebudować cały obiekt. W takiej sytuacji zarządca powinien ustalić kolejność prac na podstawie audytu, ryzyka dla bezpieczeństwa i wpływu bariery na samodzielność użytkowników. Najpierw trzeba usuwać przeszkody uniemożliwiające wejście, przemieszczanie się i opuszczenie obiektu, a następnie rozwijać rozwiązania informacyjne i usługowe.
Stadion zaprojektowany zgodnie z zasadą dostępności służy nie tylko osobom z niepełnosprawnościami. Zyskują na tym seniorzy, rodzice z wózkami dziecięcymi, osoby po urazach oraz każdy widz, który potrzebuje czytelnej informacji i bezpiecznego poruszania się. Dostępny obiekt jest dzięki temu bardziej funkcjonalną przestrzenią dla całej społeczności.
